ਭਾਵੇਂ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਬਚਪਨਾ ਸੀ ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਉਂ ਤੀ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ।
ਤਾਇਆ, ਚਾਚਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਭ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਟੁਰ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਘਰ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਜੀਅ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤੋਰੇ ਸਨ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਖੁਰਦਰਾਪਨ ਲੈ ਆਂਦਾ ਸੀ।
ਬਾਪ ਇਕੱਲਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਜੀਅ••••••••
ਉਪਰੋਂ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਬੀਮਾਰ ਭੂਆ ਦਾ ਲੱਕ-ਤੋੜਵਾਂ ਖਰਚ !
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਨ-ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਕਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼।
ਪੁਰਾਣੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਛਹਿ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੋਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਭੂਆ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਜੀਆਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਡੱਠੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲੇ-ਕੂਏ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਭੂਆ ਦੀ ਚੰਦਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।
ਬਾਪ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਿੱਡੀ ਰਾਤ ਗਏ ਇਕੱਲਾ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਆਪੇ ਚੁੱਕ-ਥਲ ਕਰਕੇ ਥੱਕਿਆ ਟੁੱਟਿਆ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਸੋਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਬੀਮਾਰ ਭੂਆ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਭਾਰ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ...

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੈ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸ਼ੈ ਉੱਖੜੀ-ਉੱਖੜੀ ਲਗਦੀ ਸੀ । ਥਾਣਿਆਂ, ਚੋਕੀਆਂ ‘ਚ ਸਮਾਨ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਟਰੰਕ, ਪਲੰਘ, ਪੰਘੂੜੇ ਮੇਜ਼, ਸੋਫਾ ਸੈਟ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਖੜ ਕੇ ਥਾਣੇ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ । ਭਲਾ ਪੰਘੂੜਿਆਂ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੰਮ ? ਕਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਥਾਂ ਹੋਣੀ ਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੋਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹਉਸ ਥਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਬੜੇ ਕੋਝੇ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ । ਘਰਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਅਲਮਾਰੀਆਂ, ਪੜਛੱਤੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕਿਆਂ ਵਿਚੋ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਢੇਰ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਮਾਂਜਿਆਂ ਨਹੀ ਸੀ। ਲਿਸ਼ਕਾਇਆ ਵੀ ਨਹੀ ਸੀ , ਗਿਣਿਆ ਨਹੀ ਸੀ । ਕਿਸੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆਂ ਵੀ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸ਼ੈ ਉੱਖੜੀ-ਉੱਖੜੀ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਰਲੀਆਂ ਤੋ ਉੱਖੜੇ ਹੋਏ ਡੰਗਰ ਵੀ ਸਨ । ਤਰੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਦਵਾਲਿਉਂ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਓਪਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋ ਡਰ ਕੇ ਪੈਰ ਧਰਦੇ । ਇਸ ਉਥਲ਼-ਪੁਥਲ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉੱਖੜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਰਿੜ੍ਹਦੇ ਫਿਰਦੇ । ਵਾਹਗੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਠੇਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਓਂ-ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਿੰਡੋਂ-ਪਿੰਡ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪੈਦੇ ।ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉੱਖੜ ਗਏ ਸਨ । ...