ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜ਼ਾਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਡੂਘੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ,ਗ਼ਰੀਬੀ ‘ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।ਪੜ੍ਹਨਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਜਨਤਾ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹਿ ਗਈ ।ਲੜਨ ਵਾਲ਼ਾ ਵਰਗ ਲੜਦਾ-ਲੜਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ‘ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਹਮਲਾਵਰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਗਿਆ।ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਵਰਗ ਵੀ ਸੀ ਗਿਆਨ ਵਿਹੁਣਾ,ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਅਰਥ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ‘ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ‘ਚ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ।ਕਾਫ਼ੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਐਲਾਨੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਿਆ।ਡੂਮ ਜਾਤ ਦੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਰੁੱਖ਼ੀ-ਸੁੱਖੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਉਹਨਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਛਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ:...

ਸਿਆਣੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਵਿਹਲਾ ਮਨ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਜਾਂ ਮਿਹਨਤ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ,ਘਧਿੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਕੋਝੇ-ਕੋਝੇ ਯਤਨਾਂ,ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂ ਉਣਿਆ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”।ਤਾਂ ਤੇ ਮਨ ਜਾਂ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੀ ਵਿਹਲਾ ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਖੋਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਭਾਰ ਉਤਾਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੈਖੜ(ਪੈਖੜ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਚ ਗੱਡੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹਣਾਂ) ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ‘ਤੇ ਫ਼ੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕੰਡ ‘ਤੇ ਭਾਰਾ ਬੋਝ ਲੱਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਸ(ਖੋਤੇ) ਦਾ ਮਾਲਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਸਲਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਤਾ ਕੁ,ਦੋ ਕੁ ਪਲ ਲਈ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਤੇਪਣ ਦੀ ਖ਼ਸਲਤ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਾ ਹੈ।ਇਹ ਪਿਰ ਹੀਂਗੇਗਾ,ਦੌੜੇਗਾ,ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲਿਟੇਗਾ ‘ਤੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਦੁਲੱਤੀਆਂ ਚਲਾਵੇਗਾ।

ਬਿਲਕੁਲ ਓਹੋ ਹੀ ਹਿਸਾਬ ਇਨਸਾਨੀ ਮਨ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੇ ਐਂਵੇਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿ ‘ਮਨ ਖਟੂਹਰ !ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਬਿਗਾਸੁ,ਤੂੰ ਮਹਾਂ ਉਦਮਾਦਾ!ਖਰ ਕਾ ਪੈਖਰ ਤਉ ਛੁਟੇ,ਜਉ ਉਪਰ ਲਾਦਾ!”

ਤੇ ਮੇਰੇ ਖੋਟ ਖੁਟਿਆਰ ਮਨ! ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਵਿਸਾਹ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ,ਤੂੰ ਮਹਾਂ ਉਤਪਾਤੀ(ਘਧਿੱਤੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ) ਹੈਂ।ਤੇਰੇ ਜਿਹੇ ਖੋਤੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿੰਮੇ ਕੋਈ ਬੋਝ(ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ) ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।...